viernes, 8 de mayo de 2026

COTO DE ALDIRI ( COVELO- PONTEVEDRA- ¿ SANTUARIO PREHISTORICO- MONTAÑA SAGRADA?

 


EL COTO DE ALDIR  ( ALDIRI) COVELO, PONTEVEDRA):

PROPUESTA DE IDENTIFICACIÓN COMO SANTUARIO PREHISTÓRICO Y PAISAJE SACRALIZADO


Autor

Maximino Fernández Sendín

Instituciones

Centro de Estudios de A Paradanta y O Condado
Casa Museo Etnográfico Pazo da Cruz


Resumen

El presente trabajo expone el análisis preliminar del enclave conocido como Coto de Aldiri, situado en el municipio de Covelo (Pontevedra), proponiendo su interpretación como posible santuario prehistórico vinculado al mundo megalítico. La existencia de una elevada concentración de manifestaciones rupestres (cazoletas y piletas), junto con estructuras excavadas en roca, una necrópolis asociada y la posible presencia de elementos megalíticos verticales, permite plantear la hipótesis de un espacio ritual complejo integrado en un paisaje sacralizado de larga duración.


1. Introducción

El estudio de los paisajes sagrados prehistóricos en el noroeste peninsular ha experimentado un notable desarrollo en las últimas décadas, poniendo de relieve la importancia de determinados enclaves naturales como escenarios de actividad ritual continuada.

En este contexto, el Coto de Aldiri presenta una serie de características que lo sitúan dentro de este marco interpretativo, siendo necesario su análisis sistemático desde una perspectiva arqueológica, territorial y simbólica.


2. Localización y contexto

El enclave se localiza en el término municipal de Covelo (Pontevedra), en una elevación de carácter dominante dentro del paisaje de la comarca. Su posición estratégica le confiere una amplia visibilidad sobre el territorio circundante, característica habitual en espacios de significado simbólico durante la Prehistoria Reciente.


3. Descripción de los elementos arqueológicos

3.1. Manifestaciones rupestres

Se ha documentado la presencia de más de setenta cazoletas, coviñas y piletas excavadas en la roca madre. Estas presentan una distribución no aleatoria, con concentraciones significativas en determinadas áreas del enclave.

En algunos casos se observa la posible conexión entre elementos mediante canales, lo que sugiere la circulación intencionada de líquidos.


3.2. Estructura excavada en roca (galería hidráulica)

Uno de los elementos más singulares del conjunto es la existencia de una galería excavada en roca, con una longitud aproximada de 12 metros y una altura media de 1,90 metros y ancho 75 cm.

Esta estructura presenta una orientación general hacia el poniente, y en su entorno inmediato se concentra un elevado número de cazoletas.


3.3. Necrópolis megalítica

En el área próxima al núcleo rupestre se identifica una necrópolis compuesta por al menos tres túmulos (mámoas) y un dolmen, lo que confirma la ocupación del entorno durante el Neolítico.

La relación espacial entre estas estructuras funerarias y las manifestaciones rupestres resulta especialmente significativa desde el punto de vista interpretativo.


3.4. Posibles menhires

Se ha señalado la presencia de dos posibles elementos verticales interpretables como menhires, cuya confirmación requiere estudio arqueológico específico.


4. Análisis del paisaje

El conjunto se organiza en diferentes niveles, configurando un espacio estructurado:

  • Zona superior: áreas de afloramiento rocoso con manifestaciones rupestres

  • Zona media: ubicación de la galería excavada

  • Zona periférica: necrópolis megalítica

Esta organización sugiere una articulación funcional del espacio, compatible con un uso ritual.


5. Orientación y simbolismo

La orientación predominante hacia el oeste (poniente), especialmente en el caso de la galería excavada, puede relacionarse con el simbolismo solar asociado a la puesta del sol, frecuentemente vinculado a ideas de tránsito, muerte y renovación en las sociedades prehistóricas.

No obstante, esta hipótesis deberá ser verificada mediante estudios arqueoastronómicos precisos.


6. Interpretación

La convergencia de los siguientes elementos:

  • Alta densidad de cazoletas y estructuras rupestres

  • Presencia de una estructura excavada singular

  • Asociación directa con una necrópolis megalítica

  • Posible existencia de menhires

  • Ubicación en un punto dominante del paisaje

permite proponer, como hipótesis de trabajo, que el Coto de Aldiri constituye un espacio ritual complejo, susceptible de ser interpretado como santuario prehistórico.


7. Secuencia cronológica propuesta

  • Neolítico: implantación de la necrópolis megalítica

  • Edad del Bronce: desarrollo de las manifestaciones rupestres y posible estructuración del espacio ritual

  • Fases posteriores: reutilización simbólica del enclave


8. Valoración patrimonial

El enclave presenta un elevado interés arqueológico y patrimonial, destacando por:

  • La singularidad de sus elementos

  • La densidad de evidencias

  • Su potencial para el estudio de los paisajes sagrados prehistóricos


9. Recomendaciones

Se considera imprescindible:

  1. La realización de un levantamiento topográfico integral

  2. Documentación mediante técnicas fotogramétricas y escaneo 3D

  3. Inventario exhaustivo de las manifestaciones rupestres

  4. Estudio geológico y funcional de la galería excavada

  5. Prospección arqueológica sistemática

  6. Análisis arqueoastronómico de orientaciones

  7. Protección administrativa del enclave


10. Conclusión

El Coto de Aldiri reúne un conjunto excepcional de evidencias que permiten plantear, con base científica preliminar, su posible identificación como santuario prehistórico integrado en un paisaje sacralizado de larga duración.

La confirmación de esta hipótesis requerirá la aplicación de metodologías arqueológicas rigurosas, así como su adecuada protección y estudio institucional.


11. Consideración final

El presente trabajo tiene carácter preliminar y pretende servir como base para futuras investigaciones, así como para la valoración y protección del enclave por parte de las administraciones competentes.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------


Esta es la conclusión de uno de los expertos consultados:

"Mi valoración (clara) Si los datos son correctos, el Coto de Aldiri podría ser: Uno de los conjuntos rituales rupestres más importantes del sur de Galicia y con potencial para ser: un santuario prehistórico complejo vinculado al mundo megalítico"





-----------------------------------------------------------------------------
Este es el folclore que recogimos, de la Sra. Placeres, hace años, del Coto de Aldiri :
" Coto de Aldiri, camiño de carro , ai ouro pa sete reinados" 

Y, un dia se reunieron todos los vecinos de La Hermida (Covelo- Pontevedra) ( uno por casa) y fueron a excavar en una parte del camino del Coto de Aldiri. Primero, "hicieron el "risco" de Salamon, siguiendo el libro de San Ciprian, y uno se metió dentro y en ese momento la tierra empezó a temblar, y entonces  todos salieron  corriendo..."










Maximino Fernandez Sendin- Centro de Estudios de A Paradanta y O Condado- Casa Museo Etnografico Pazo Da Cruz.


EL COTO DE ALDIR EN COVELO (PONTEVEDRA):

POSIBLE SANTUARIO PREHISTÓRICO Y MONTAÑA SAGRADA

El denominado Coto de Aldir, situado en el municipio de Covelo, presenta un notable conjunto de elementos arqueológicos, paisajísticos y simbólicos que permiten plantear su interpretación como un posible santuario prehistórico o montaña sagrada dentro del contexto cultural del noroeste peninsular.

Control visual y dominio territorial



Desde la cumbre del monte se obtiene un amplio dominio visual sobre valles, cordales montañosos y numerosos puntos estratégicos del territorio circundante. La intervisibilidad con diversos castros y otros hitos geográficos sugiere una función de control simbólico y territorial del paisaje, característica frecuente en espacios sacralizados de la Protohistoria.

La prominencia topográfica del enclave le confiere además un evidente carácter de axis mundi o “eje del mundo”, concepto asociado a montañas y elevaciones consideradas centros simbólicos de conexión entre el cielo, la tierra y el mundo espiritual.

Modificaciones antrópicas del paisaje

El enclave conserva abundantes evidencias de transformación humana de la roca y del espacio natural. Estas modificaciones no responden, aparentemente, a estructuras defensivas ni habitacionales propias de un castro, sino que parecen estar relacionadas con prácticas rituales y simbólicas desarrolladas a lo largo del tiempo.

Petroglifos y elementos rupestres

Hasta el momento se han documentado más de setenta cazoletas, coviñas, pías y pilas excavadas en la roca, distribuidas por diferentes sectores de la montaña. Este conjunto constituye una de las mayores concentraciones conocidas en la zona.

Asimismo, se han identificado diversas cruces grabadas, algunas de posible morfología cruciforme o antropomorfa, actualmente en fase de estudio e interpretación.






Alineamientos y orientación astronómica


Diversas rocas, altares rupestres y estructuras relacionadas con el agua presentan orientaciones marcadas hacia el naciente y el poniente, siguiendo el eje Este-Oeste. Algunos de estos alineamientos podrían guardar relación con fenómenos astronómicos vinculados a los solsticios y equinoccios, así como con determinados ciclos calendáricos rituales.

Delimitación del espacio sagrado

En varios puntos del enclave se conservan restos de muros de escasa altura que podrían haber actuado como delimitaciones simbólicas del recinto ceremonial o témenos, separando el espacio sacro del ámbito profano.

Rocas simbólicas y pareidolia ritual

El monte presenta diversas formaciones graníticas naturales que evocan figuras animales y formas reconocibles. Este fenómeno, conocido como pareidolia, aparece documentado en numerosos paisajes rituales prehistóricos, donde determinadas rocas pudieron adquirir significados míticos o totémico.


           PAREIDOLIA EN EL COTO DE ALDIR ( O ALDIRI)

























Marcadores astronómicos y calendario ritual

Uno de los aspectos más relevantes del enclave es su posible relación con la observación astronómica. Diversos puntos del monte interactúan visualmente con la salida y puesta del sol durante los solsticios y equinoccios, actuando potencialmente como marcadores calendáricos vinculados a ceremonias estacionales y rituales agrarios.

La mina de agua ritual

El Coto de Aldir conserva además una espectacular mina de agua excavada íntegramente en la roca, orientada hacia el poniente. La estructura presenta aproximadamente 12 metros de longitud, 1,90 metros de altura y 75 centímetros de anchura. 







La complejidad técnica de esta obra hidráulica evidencia un importante conocimiento constructivo y una posible función ritual asociada al culto al agua, elemento fundamental en las creencias de las comunidades prehistóricas y protohistóricas del Atlántico europeo( es probable que esta mina de agua esté excavada sobre otra más primitiva. Tiene las mismas medidas que utilizaban romanos, árabes y también en la época medieval)

Necrópolis megalítica asociada

En la base de la montaña se localizan tres mámoas, un dolmen y dos posibles menhires actualmente en estudio. La asociación entre espacios funerarios megalíticos y elevaciones de carácter simbólico constituye un patrón recurrente en numerosos paisajes sagrados prehistóricos de Galicia y del noroeste peninsular.








Conclusión

La combinación de petroglifos, estructuras rupestres, alineamientos astronómicos, elementos hidráulicos, delimitaciones simbólicas y una necrópolis megalítica asociada convierte al Coto de Aldir en un enclave excepcional dentro del patrimonio arqueológico gallego.

Aunque serán necesarias futuras investigaciones arqueológicas, estudios arqueoastronómicos y posibles intervenciones científicas que permitan precisar su cronología y funcionalidad, el conjunto reúne numerosos indicadores compatibles con la existencia de un santuario prehistórico de montaña y un paisaje sacralizado de gran relevancia cultural.




                     
 Altar rupestre en el Coto de Aldir




PARA SABER MAS.


CAZOLETAS CON CANALES Y SURCOS: 
 Tanto las cazoletas como las vías (también llamadas canales o surcos) se consideran parte del conjunto de los petroglifos.
Cuando estas formas han sido talladas intencionadamente por el ser humano, se clasifican como petroglifos geométricos o abstractos [1, 2]. En arqueología, es muy común encontrar estos elementos trabajando juntos:
  • Vías o Canales: Son surcos lineales que suelen conectar varias cazoletas entre sí o servir para dar salida a líquidos (como agua de lluvia o fluidos en rituales) hacia el borde de la roca [1, 2].
  • Cazoletas: Son los pequeños hoyos circulares que ya mencionamos. Cuando una vía las conecta, se cree que el conjunto tenía una función ritual, simbólica o incluso práctica, como la recolección de agua [1, 2, 3, 4].
Es importante distinguir que, aunque existen huecos similares formados por la erosión natural (viento o agua), cuando presentan formas regulares o están conectados por canales claramente tallados, se confirman como obra humana [1].


Las cazoletas y coviñas se consideran petroglifos, aunque técnicamente entran en la categoría de grabados rupestres o arte esquemático.
Aquí te detallo cómo se clasifican estas formas en el contexto arqueológico:
  • Cazoletas: Son pequeños huecos circulares excavados en la piedra. Son el motivo más común de los petroglifos gallegos. A veces aparecen solas y otras veces conectadas por surcos.
  • Pías (o pías de sacrificio): Son cavidades más grandes y naturales que las cazoletas, a menudo formadas por la erosión, pero que fueron aprovechadas o modificadas por el ser humano con fines rituales o funcionales.
  • Combinaciones circulares: Son los clásicos círculos concéntricos que suelen rodear a una cazoleta central.
En el conjunto de  las coviñas, verás precisamente esta mezcla: motivos geométricos (círculos y cazoletas) grabados sobre el granito que forman parte del paisaje sagrado de la Edad del Bronce.






En proximas publicaciones aportaré nuevas fotografias de lo expuesto. Continuo en mi trabajo de campo e investigacion, con la colaboracion de otros estudiosos, y tambien arqueologos..

 





---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

           

mércores, 1 de abril de 2026

PEDRAFITA-MENHIR DO COTO DE ALDIR I. Santa Mariña de Covelo. Covelo

Moncho Boga, renombrado investigador y gran especialista en menhires, ha dedicado dos importantes reportajes a los dos posibles menhires que se encuentran en la base del Coto de Aldir -i. 

Del mismo modo contamos con el asesoramiento y apoyo de Alberte Alonso, autor de la obra " O USO DAS PEDRAFITAS NO NEOLITICO GALLEGO"

 Igualmente otros investigadores y arqueólogos los han estado estudiando y piden, que el que está tumbado se ponga en pie para su análisis.


PEDRAFITA-MENHIR DO COTO DE ALDIR I

PEDRAFITA DO COTO DE ALDIR I

"No sé con qué armas se luchará en la Tercera Guerra Mundial, pero sí sé con cuáles lo harán en la Cuarta Guerra Mundial: palos y mazas".

Albert Einstein


                                     Debuxo de Moncho Boga, 2026.



Unha vez mais, outra, volto ás sureñas terras da Paradanta, volto ao Concello de Covelo. Dicía ao sur: no sur de Galicia, no sur da provincia de Pontevedra, custodiado entre os cordais montesios dos Montes de Paradanta, da Serra do Suído e o Faro de Avión..., Covelo aparece incrustado como unha illa que amosa unha inxente e interesante riqueza tanto natural coma do patrimonio histórico-artístico e arqueolóxico.


Mapa extraído de: www.diarioluso-galaico

Nalgunhas páxinas adicadas a ensalzar estes valores dise que mantén viva a esencia do mundo rural galego así coma un legado histórico de especial relevancia. E é certo.


Fotografía do libro de Alberte Reboreda, ver bibl.

Na seguinte entrada deste blogue refexionarei sobre outra pedrafita moi pretiño desta e así tentarei completar unha visión de conxunto ao redor deste singular emprazamento.

Como prácticamente todos os actuais concellos galegos, Covelo creouse como tal no ano 1836 e aglutina ou confórmase perante catorce parroquias. A capital municipal, onde está a Casa do Concello, é a parroquia de Santiago de Covelo.



Portalón de entrada do Museo etnográfico do Pazo da Cruz.

Ao longo da historia, aparte dos interesantes vestixios prehistóricos, o territorio que hoxe abrangue Covelo, estivo suxeito a diversas xurisdicións, pertencentes aos Condes de Amarante, ao Marqués de Sobroso e a distintos mosteiros como os de Melón ou A Franqueira.



Mapa 1:25000 onde aparede o Coto de Altir. Topográfico Nacional.

A parroquia de Santa Mariña, segundo os estudos de Alberte Reboreda, atópase ou serve de transición estre as terras do Alto Tea ou Val de Tielas e o curso medio deste fermoso e espectacular río. É polo tanto unha terra de tránsito desde sempre e para sempre: sucada por vías e camiños, camiños e vías prehistóricas, roteiros dos mais importantes da antiga provincia de Tui. Destaca o camiño que levaba desde o Peirao de Redondela ata Ribadavia a través da Ponte de Cernadelas e A Caniza. Hoxe en día as vías de comunicación mais importantes son a estrada PO-261 (Mondariz-Maceira) e a N-12 (Vigo-Logroño).


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

O Coto de Aldir, onde se ubica a nosa pedrafita, atópase documentado por primeira vez no ano 1151 e Santa Mariña, desde o ano 1198 cando pertencía ao Mosteiro de Melón. Na Idade Moderna aparece adscrita ao Mosteiro de A Franqueira. Aldir, neste senso, foi un auténtico omphalos, embigo, do Couto que se atopa no Outeiro ou Couto de Aldir: na actualidade é todo un xacemento arqueolóxico. O Couto foi así, segundo Reboreda, en orixe un Castro, para logo converterse nunha fortaleza medieval. Aldir non só nomea a ise máxico e lexendario lugar, senón que tamén constitúe un topónimo único.


As hipotéticas gravuras. Foto de Sendín, 2024.

A posible e probable pedrafita da que hoxe me estou a ocupar, atópase abatida, tirada no chan, entre outras pedras, nunha paraxe chaira do Coto de Aldir, na parroquia de Santa Mariña de Covelo. Foi atopada por Maximino Fernández Sendín: este incansable loitador pola conservación das cousas de antes, rexenta a Casa-museo Etnográfico do Pazo da Cruz, onde se atopa a sé do Centro de Estudos de A Paradanta e O Condado. 



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

Segundo a descrición de Maximino Fernández, estamos diante dun enorme monolito de mais de tres metros de altura que se atopa hoxe en día (ano 2024) tumbado e facendo de peche dunha finca. Nas súas minuciosas pescudas averiguou que a pedrafita (segundo relato do presidente da Comunidade de Montes de Covelo Alex Cendón) foi trasladada no ano 2007 desde un lugar a menos de cen metros cando se estaban a realizar as obras de mellora e ensanchamento da estrada Covelo-Maceira.



As hipotéticas gravuras. Foto de Sendín, 2024.

A pedrafita do Coto de Aldir amosa forma cadrangular moi redondeada nas esquinas conferíndolle un aspecto cilíndrico a medida que vai chegando á croa: a feitura aé moi basta e é probale que nalgunha das súas caras apareza algunha gravura. Polas fotos de que dispoño non se aprecia cazoliña algunha, pero sí algunhas liñas que talvez sexan prehistóricas, á beira doutras modernas. 



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

A súa situación nunha pequena chaira, preto dun panel de petróglifos e dunha necrópole megalítica a menos de cincoenta metros, un castro (exemplo de recinto de transición  entre o Bronce Final e a Idade do Ferro), a presenza dun camiño prehistórico, a existencia dun manancial (Mina de Auga)..., todo iso fala elocuentemente dunha área vista como lugar sagrado desde sempre, como un referente para as xentes de todas as épocas e idades. 


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Conta Maximino que hai xa algúns anos, moi preto da pedrafita, aparecía unha mámoa con tres ou catro chantos da cámara que era coñecida como a "Tumba dos Mouros". Así mesmo recolleu a seguite lenda ou copliña da zona: "Coto de Aldir, camiño de carro, hai ouro para sete reinados". Polo tanto, segundo Maximino, a pedrafita segue a atoparse en pleno contexto arqueolóxico, un probable "santuario prehistórico", como se defende desde diversos ámbitos e desde diversas consideracións doutros tantos estudosos do tema. 


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Como acontece en tantas outras pedrafitas galegas, a do Coto de Adir podería funcionar, na súa orixe megalítica, como unha especie de fito anunciador da necrópole megalítica. Tamén, ao estar á beira do Castro do Coto de Adir, podería talvez marcar un cruzamento viario dos posibles camiños que partirían do castro. Só si a pedrafita volta a estar erqueita, poderíamos saber algo mais sobre a súa fasquía, e debuxar un esquema xeral para achegarmonos a un coñecemento pormenorizado ao redor da forma, función, estrutura...


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Estamos, como ben mantén o descubridor da pedrafita, diante dun lugar especial, no contorno dun contexto arqueolóxico de relevancia sustancial. Por iso non podemos permanecer impasibles diante dos denodados esforzos deste incansable loitador para voltar a erguer a pedrafita na posición vertical. Non entendemos como nin as autoridades municipais nin os comuneiros son tan reaccios a erixir novamente a pedrafita: podería ser mais doado o seu estudo e converteríase nun elemento espectacular como recurso arqueolóxico visitable. Non debemos esquecernos que o turismo arqueolóxico (e sobre todo o megalítico) ten cada vez mais demanda entre o denominado "turismo cultural". Estou convencido que sería un elemento de primeiro orde que pasaría a engrosar o xa de por sí inxente patrimonio deste recuncho das Terras da Paradanta. Unha mágoa.



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Desde aquí, desde este humilde foro, non podemos mais que animar os esforzos deste incansable loitador pola defensa destes esquecidos e humildes elementos que xalonan por centos a nosa terra.

Coma noutras pedrafitas ggalegas, é interesante a relación directa coa máxica sacralidade dos mananciais e do nacemento dos ríos, acompañadas das fontes: a sacralidade do culto ás fontes está ben documentada en Galicia a saber, son os lugares sacros por antonomasia. Os ríos, as fontes, artellaron tanto os hábitats como as vías de comunicación desde a prehistoria. Por iso a relación directa da nosa pedrafita coa Mina de Auga cercana e a importante vía de comunicación que circula ao seu carón.


Posible panel de petróglifos.
Foto de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Para case rematar, aí vai unha interpretación hipotética do significado do topónimo "aldir": é probable que teña orixe prerromana de xeito que se fai proceder da raíz "ald-" ou ben "alt-", vencellada a un lugar alto, a unha elevación, a un outeiro..., e dicir, un emprazamento prominente, elevado do terreno, feito que encaixa perfectamente coa configuración orográfica do contorno.


Planta do Castro do Coto de Aldir.
En César Parcero Oubiña, ver bibl.

Debo agradecer a mediación do querido amigo Alberte Alonso para conseguir nun prazo de tempo "record" as fotografías que tomou o señor Maximino Fernández e, así mesmo, como non, agradecer a éste o permiso para publicar esas fotografías no presente blogue. Grazas a ambos os dous.


EN SIGRÁS, NAS AUGAS MIL DE 2026.
SAUDE, SORTE E LIBROS!!!

NON Á GUERRA!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Alberte Reboreda, 2022: "Santa Mariña de Covelo. Notas de toponimia, historia e Patrimonio". Imprime: Aceroplus-Ponteareas. Concello de Covelo e Deputación de Pontevedra.

Parcero Oubiña, César: " Lectura de la transición Bronce Final-Edad del Hierro en el NO ibérico. Dinámicas sociales y surgimiento del poblamiento fortificado". CSIC-INCIPIT.

http://www.casamuseopazodacruz.com/

https://www.facebook.com/CasaMuseoPazoDaCruz/?locale=es_ES

https://www.facebook.com/search/top/?q=Maximino%20Fernadez%20Send%C3%ADn

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://mapcarta.com/es/N1242456128

https://www.facebook.com/maximino.fernandezsendin/videos/coto-de-aldiri-covelo-pontevedra-santuario-prehist%C3%B3rico-en-%C3%A9l-se-registran-un-gr/1652135302623400/

https://www.facebook.com/groups/250663839378459/posts/1596498818128281/

https://www.diarioluso-galaico.com/articulo/area-metropolitana/covelo-municipio-entre-montanas-que-conserva-esencia-rural-galicia/20260316171254062745.html

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Cruz+outa

2 comentarios:

  1. Excelente reportaje que indudablemente contribuirá al estudio y conservación de este rico patrimonio, y nos da fuerza para seguir trabajando. Muchas gracias.

    Responder
  2. Gracias, y espero que no recaiga lalucha... Y parece que hay buenas expectativas. Saludos!!!6

    Responder
                                     

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

mércores, 8 de abril de 2026

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DAS ESTANTEGAS OU MARCO DAS TRANTAS. Santa Mariña do Covelo, Covelo.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DAS ESTANTEGAS OU MARCO DAS TRANTAS

PEDRAFITA DO COTO DE ALDIR II

"¿Puede haber algo más ridículo que la pretensión de que un hombre tenga derecho a matarme porque habita al otro lado del agua y su príncipe tiene una querella con el mío aunque yo no la tenga con él?".

Blaise Pascal



Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E sigo nas agarimosas terras de Covelo, nas a veces abruptas terras de fronteira, nas a veces rudas estampas dunha naturaleza case salvaxe, humanizada e representativa, de numerosos elementos arquitectónicos, prehistóricos, naturais, que caracterizan a antiga e case desaparecida Galicia rural.


De mapcarta.

Sigo no Coto de Aldir, lugar de pleitos desde sempre, lugar de loitas enconadas polos límites, polos lindeiros, polos marcos... Loita pola pertenza, pola posesión entre varias parroquias, como acontece en toda Galicia. Sen embargo non é a miña misión decidir o lugar de pertenza deste pequeno anaco do Coto de Aldir, desta penecharia onde se asentan dúas características pedrafitas. Un outeiro talvez máxico, sagrado, rodeado de penedos con cazoliñas de diverso tamaño, de penas como tronos, de penas de reis, de minas de auga, mananciais, de necrópoles megalíticas, de poboados castrexos e, por suposto, de dúas pedrafitas que caracterizan este sobranceiro santuario.


De Alberte Reboreda, ver bibl.

Como estaba a relatar na entrada anterior, a chaira con lixeira inclinación, onde se asentan estas dúas e mais que probables pedrafitas, forma parte dun gran outeiro sagrado (de altarius), un santuario ao aire libre onde se amosan todos os ingredientes que permiten a afirmación desta paraxe coma un santuario prehistórico que se mantivo como un fósil desde a prehistoria ata hoxe en día.


Unha vista da Casa Museo Pazo da Cruz.

A segunda pedrafita desta pequena chaira conservouse ergueita debido á súa reutilización como marco de término, probablemente como as "petra fictas" que aparecen profusamente na documentación medieval galega. E, posiblemente tamén, reutilizouse neste senso debido ao seu carácter simbólico, debido a que constituiuse como un referente para as mentalidades desde a prehistoria, desde os homes que a chantaron nese lugar: mesmo referente, diferentes funcións, distintos significados.


Fotografía do Libo de Alberte Reboreda
sobre a parroquia de Santa Mariña. Ver bibl.

Como apostillaba con respecto á Pedrafita do Coto de Aldir I (e segundo os estudos de Alberte Reboreda) o topónimo Aldir aparece documentado por vez primeira no ano 1151, contituíndose nun Couto medieval situado en Santa Mariña de Covelo, dando nome ao "principal outeiro da nosa parroquia", nun documento do mosteiro cisterciense de Melón. Non é descabelado pensar que a nosa pedrafita xa funcionase daquila como marco delimitador do Couto.


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

No ano 1756, nun apeo parroquial entre as parroquias de Santiago e Santa Mariña de Covelo co título "Demarcacións que circundan esta Feligresía de Santiago de Covelo y su anejo San Bartolomé de la Lamosa. Por Cuevas ano de 1756",  aparece por vez primeira a pedrafita con nome propio: 

"Comienza esta Feligresía de Santiago de Covelo a demarcar por la esquina del Norte con la de / Santa Marina, mas abajo del Coto ó piedra llamada de las Estantegas, en el que se junta con la de Maceira con Covelo."


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Noutro documento de deslinde do ano 1850 entre as mesmas parroquias (promovido polo Alcalde-Pedáneo de Santiago de Covelo) sinálanse os marcos ou mollóns que delimitan ambas as dúas parroquias: "...Piedra de las Estantegas y Coto del Monumento..." Segundo Alberte Reboreda, hoxe en día coñécese co nome deturpado de Marco das Trantas.


Gravura coa "P" de Parada.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Seguindo a Martinón Torres (ver bibl.) os megálitos de término carcterízanse ou teñen asociados tres grandes valores apreciados con distinta intensidade en función dos diversos contextos territoriais a saber, un valor simbóico-mítico, un  papel histórico-arqueolóxico e un valor social-territorial. Este emprego como marcadores dun territorio foise perdendo ao longo do tempo ata que quedou case exclusivamente circunscrito ás delimitacións das parroquias, concellos e incluso provincias. Martinón destaca a particular evolución desa consideración social-territorial sobre todo desde a Idade Media: o labrego medieval empregaba como demarcadores uns fitos que xa estruturaban a paisaxe, o territorio, desde sempre. Polo tanto tamén tiña, ese fito reutilizado, un valor mítico, un referente máxico. 


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Malia que a partir do século XVII a función territorial foi desaparecendo, moitos monumentos megalíticos -engadindo ás mámoas- foron perdendo eses valores e polo tanto xa deixaron de ser imprescindibles. A nosa pedrafita constitúe un exemplo da persistencia do aproveitamento ao longo da noite dos tempos. Aínda  que os que construiron os megálitos desapareceron fai miles de anos, as súas construcións permaneceron na paisaxe impertérritas e, polo tanto, foron obxecto de novos usos: novas sociedades e novas culturas foron outorgándolles outros significados e diferentes funcións. Por todo iso non podemos estar mais de acordo con Martinón cando considera que estes singulares monumentos son depositarios de memorias colectivas ancestrais e acumulativas.



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

A Pedrafita-menhir das Estantegas ou Marco das Trantas mide ao redor un metro e setenta e cinco centímetros. Este marco, este mollón, froito da reconversión dunha pedrafita megalítica nun elemento para acoutar un territorio (valor social-territorial), amosa nas súas caras as letras "C", "M" e "P" que posiblemente se correspondan coas parroquias de Covelo, Maceiras e Pazos. Tamén hai inscrita unha data: 1871. 



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Trátase dun esteo de tipo medio coa base cadrangular (moi achanzada nas arestas) que se vai convertendo en triangular e vaise continuando ata diminuir na croa para adquirir unha forma mais redondeada, case cónica. O mais interesante ao meu xuizo é o claro aspecto fálico que se debe á forma da croa e ás pequenas escotaduras que formarían ou darían lugar ao glande. Na base, unha protuberancia talvez represente os testículos,  como acontece no Marco da Anta no concello coruñés de A Laracha. As características mais salientables das pedrafitas de "tipo fálico" son: a curvatura da croa; caras rectas e convexas (norte e sur respectivamente); gravuras como coviñas, cruciformes, ferraduras e antropomorfos. Malia todas istas características, as pedrafitas poden tamén participar de varias manifestacións simbólicas e tamén funcionais e dicir, participan de varias tipoloxías.



Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Recompilando: o testículo na base (a raíz, unida á pelvis), logo a parte principal ou corpo (parte cilíndrica) cunha parte cóncava e a outra lixeirramente convexa, case recta e, por último, o glande (a punta) ou parte redondeada, cónica. Todo elo confírelle unha espectacular apariencia de falo.

Seguindo as minuciosas investigacións de Alberte Alonso, os cultos que xiran ao redor da fertilidade son de orixe prehistórico: a práctica dunha xeira de rituais para estimular e protexer a fecundidade vexetal, animal e humana. As pedrafitas fálicas estaban a cumplir funcións relixiosas e a súa finonomía asóciase ao culto da fertilidade: xenera renacemento, vida e fertilidade; a forza creativa e fecundadora. 


Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Debido á situación desta pedrafita, á beira dunha anta desaparecida, á cercanía doutras tres e ao discorrer dun camaiño primitivo, tamén considero que pode adscribirse á función de pedrafita anunciadora da necrópole megalítica, coma un fito que nos anuncia o lugar da morte, o solar dos ancestros.

Redundando no carácter máxico do outeiro do Coto de Aldir, engadir a cercanía do manancial chamado Mina do Coto de Aldir, as numerosas penedas con cazoliñas de diverso tamaño que delimitan todo o contorno inmediato, as formacións rochosas de formas caprichosas, a necrópole megalítica, o castro, os camiños prehistóricos..., todo iso fai que, á beira destas dúas fermosas pedrafitas, lle confiran a esta paraxe unha cualidade con carácter de seu.


No outro lado da estrada pódese ver a Pedrafita
de Aldir I.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Para rematar, unhas breves consideracións toponímicas.  Con respecto ao topónimo "Estantegas"  pódese presumir que procede da base "estant-", vencellado con "estar", "permanecer", sitio onde algo se mantén. Mais o sufixo abundancial "-egas", o que viría a dar "lugar onde algo está asentado ou que se mantén". Significaría algo así como aquilo que está de pé, estable. Si o vencellamos co cercano manancial da Mina do Coto poderíamos aventurar que significa zona de rechán onde a auga do manancial queda retida ou rezuma, como terras estancadas. En suma, terras de ladeira onde a auga do manancial permanece, formando un terreo húmido ou encharcado. Pero tamén onde as pedrafitas permanecen, duradeiras e silentes. O topónimo "Trantas" co que tamén se coñece esta pedrafita, é probable que se forme coa raíz "tras- / trans-" que significa "ao outro lado de" ou "mais aló de". A terminación "-as" moitas veces é un plural típico de zonas ou terreos determinados, polo que o topónimo significaría "terreno que está ao outro lade de..."


Fonte Mina do Coto de Aldir.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Un sinceiro agradecemento ás informacións de Maximino Fernández Sendín sobre esta sobranceira zona e un silencioso grito de ánimo na súa  teimuda procura para erguer no seu estado vertical a pedrafita do Coto de Aldir I, feito que por fin semella que vai por bo camiño, segundo as propias informacións de Maximino. Saúdos Maximino e moitas grazas por todo.


EN SIGRÁS, COAS PRIMEIRAS RAIOLAS DOS SOL DE 2026.
SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!



BIBLIOGRAFÍA E ENLACES INSOSLAIABLES


Marcos Martinón-Torres: "Los megalitos de término. Crónica del valor territorial de los monumento megalíticos a partir de las fuentes escritas." Trabajos de Prehistoria 58, nº 1, 2001, pp. 95 a 108.

Alberte Reboreda, 2022: "Santa Mariña de Covelo. Notas de toponimia, historia e Patrimonio". Imprime: Aceroplus-Ponteareas. Concello de Covelo e Deputación de Pontevedra.

Parcero Oubiña, César: " Lectura de la transición Bronce Final-Edad del Hierro en el NO ibérico. Dinámicas sociales y surgimiento del poblamiento fortificado". CSIC-INCIPIT.

http://www.casamuseopazodacruz.com/

https://www.facebook.com/CasaMuseoPazoDaCruz/?locale=es_ES

https://www.facebook.com/search/top/?q=Maximino%20Fernadez%20Send%C3%ADn

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://mapcarta.com/es/N1242456128

https://www.facebook.com/maximino.fernandezsendin/videos/coto-de-aldiri-covelo-pontevedra-santuario-prehist%C3%B3rico-en-%C3%A9l-se-registran-un-gr/1652135302623400/

https://www.facebook.com/groups/250663839378459/posts/1596498818128281/

https://www.diarioluso-galaico.com/articulo/area-metropolitana/covelo-municipio-entre-montanas-que-conserva-esencia-rural-galicia/20260316171254062745.html

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Cruz+outa


Ningún comentario: